rnLundi

Peony: Mushiki wa Peony w'ihasa

Aug 12, 2025

Sima ubutumwa

Peony ni rimwe mu mashurwe atandatu azwi cane yo mu gihugu canje ca kera. "Ivyiza" mu mvugo ngo "Mu mashurwe amajana, izina ryavyo ni ryo rya kera kuruta ibindi vyose" ryerekeza ku giti citwa peony. Izina "peony" ryanditswe ubwa mbere mu gitabu "Shennong Bencao Jing" (Igitabu ca Shen Nong c'ivy'ubuvuzi) mu gihe c'ingoma ya Qin na Han. Kubera uburyo buteye igomwe n'ibara ryayo ryiza, rihuye n'ikimenyetso c'igishinwa "婥約" (婥約), kidondora ukuntu kigaragara neza, ni co gituma citwa "shaoyao." Rizwi kandi kw'izina rya "jiangli", "moguhua", na "lanweichun."

Cui Bao wo mu bwami bwa Jin yanditse mu gitabu ciwe "Gujin Zhu" (Ivyiyumviro ku bihe vya kera n'ivya none) ati: "Hari ubwoko bubiri bw'ibiti vy'amapeoni: ibiti vy'ivyatsi n'ibiti vy'ibiti. Ibiti vy'ibiti bifise amashurwe manini, y'ibara ryirabura- kandi bikunze kwitwa ibitoke." Ubwami bwa Tang na bwo bwavuga igiti c'umuberoshi nk'"igiti c'umuberoshi c'ibiti." Gutyo, igiti c'umukaraba n'igiti c'umukaraba bizwi ko ari "amashurwe abiri ahambaye kuruta ayandi yose." Amashurwe yavyo arasa, atandukanye mu bijanye n’ivyatsi n’ibiti. Li Shizhen yigeze kuvuga ati: "Mu mashurwe yose, igiti c'umukaraba ni co ca mbere, igiti c'umukaraba ni co ca kabiri. Ni co gituma abantu bita igiti c'umukaraba umwami w'amashurwe, igiti c'umukaraba na co bakakita umusuku w'amashurwe." Ivyo vyatumye igiti c’umuberoshi gishinga intahe nk’umusuku w’amashurwe. Peony ni icatsi gihoraho gifise amashurwe manini manini afise imiterere itandukanye. Ivyo bifise amababi makeyi birimwo amababi amwe, amababi y’ibiti vy’imiberoshi, amababi y’ibiti vy’imiberoshi n’ay’amababi y’ibiti vy’imiberoshi, mu gihe ivyo bifise amababi menshi birimwo amababi y’amabara y’amabara, amababi y’ibiti vy’imiberoshi, amababi y’inzahabu, amababi y’ibiti vy’imiberoshi n’ay’amababi y’ibiti vy’imiberoshi. Ubwoko bw’imiterere y’amashurwe burashobora gushika ku bice birenga cumi. Amashurwe arateye igomwe kandi afise amabara menshi, harimwo umweru, icatsi kibisi, umuhondo, umutuku, umutuku, umutuku-umutuku, umutuku, n’ubwoko bw’amabara menshi-, aho umutuku-umutuku n’umutuku ari vyo bihambaye. Amapeoni arashura kuva muri Rusama gushika muri Ruheshi, mu mpera z’impeshi. Kubera ko amashurwe y’amapeoni yakoreshwa mu bihe vya kera kugira ngo umuntu amenye amajambo y’izuba y’i Qingming n’aya Lixia, imvugo y’abantu ivuga ngo “Rondera amashurwe y’amapeoni imisi itatu inyuma ya Lixia” yarakwiragiye.

Ivyatsi vy’amapeoni bikomoka mu gihugu canje no mu buraruko bwa Aziya. Zishobora kwihanganira ubukonje-kandi zishobora guhindura, kandi zirimwa nk’ibiterwa vy’ugushaza. Bibayeho imbere y’ibiti vy’amapeoni, bikaba vyariho imyaka irenga 4.000. Kubera ko ari co gihugu gifise ubwoko n’ubwoko bw’ibimera vy’i Paeonia vy’ubutunzi kuruta ibindi vyose, igihugu canje gifise hafi ica gatatu c’ubwoko bw’ibimera vy’i Paeonia kw’isi yose. Igihugu canje rero ni ikibanza co gukwiragiza ubwoko bw’ibitoke vy’ishamba, n’aho barima ubwoko bw’ibitoke vy’ibitoke.

Inkomoko y’uguhinga amapeoni ishobora gusubirwamwo mu gihe c’Ubwami bwa Xia. Mu gihe c’Ubwami bwa Wei, Jin, n’ubw’Ubumanuko n’ubw’Uburaruko, igihugu canje caratanguye gushiramwo no gutunga amapeoni yo mw’ishamba. "Ikibanza c'Ingoro ya Jin" kivuga ngo: "Ikibanza c'Ingoro ya Jin citwa Huizhang, kandi imbere y'iyo nzu hari ibitanda bitandatu vy'amapeonies." Amapeoni yakoreshwa mu gushaza ku kirimba c’umwami. Mu gihe c’Ubwami bwa Sui n’ubw’Ubwami bwa Tang, amapeoni yarakunzwe cane, kandi ukurimwa kwariyongereye cane. Zatanguye kandi kuboneka mu ngo zisanzwe, n’imivugo yazihariye itangura kuboneka. Igitabo ca Meng Jiao citwa "Kubona amashurwe" kivuga ngo: "Urugo rwose rufise amashurwe y'amapeonies, ari ay'ubugwaneza kandi y'ubugwaneza." Mu gihe c’Ubwami bwa Song, ubwoko bushasha bw’ibiti vy’amapeoni bwo kurimwa mu mirima bwarabandanije guseruka. Igitabo ca Wang Guan citwa “Igitabo c’ibitoke vy’i Yangzhou” kirimwo ubwoko bushasha umunani, harimwo “Yuyi Huang”, “Yanghua Guanzi” na “Yuanhuang Guanzi.” Mu gihe c’ingoma ya Ming n’iya Qing, amapeoni yararushirije gukundwa. Igitabo ca Liu Kai citwa "Kubona amashurwe mu buseruko bw'igisagara" kivuga ngo: "Hanze y'igisagara ca Xiaohuang, amashurwe arashura, kandi umuco wo mu gitondo uraboneka inyuma y'ibilometero bitanu canke icumi. Amazu ahagarara imbere n'inyuma y'amashurwe, kandi urugo rwose rurazirima nk'ibiti vy'imiberoshi n'ibiti vy'imiberoshi." Ivyatsi vy’amapeoni birakundwa cane. Ubu, uturere twa mbere barimwa mu gihugu canje ni mu Bushinwa bwo mu Buraruko, Shaanxi no mu Bumanuko bwa Gansu, kandi barimwa cane no mu bihugu birenga 50, harimwo Leta Zunze Ubumwe za Amerika, Ubufaransa, Ubuholandi n’Ubuyapani.

Naho vyoroshe gukura no kubungabunga, amapeoni arafise imizi ikomeye kandi ifise inyama, ishobora guterwa n’amazi. Ivyumba vy’amabarabara vyerekanwa birabereye gutera mu bibanza bigoye gusohoka amazi canke imvura nyinshi.

Amapeonies akura mu matsinda kandi arabereye guterwa mu bice bininibinini, agatuma haba "ibiyaga vy'amashurwe" biteye umunezero. Mu mirima, amapeoni arashobora gufatanywa n’ibitandara kugira ngo aboneke neza cane. Amashurwe y’amapeoni arashobora kandi gukoreshwa nk’amashurwe akata mu bukwe. Ivya mbere vyanditswe ku bijanye n'ico giterwa biraboneka mu gice ca "Zhengfeng" c'"Igitabu c'Indirimbo": "Umugabo n'umugore, bariko baratwenga bahana amapeoni." Peony yacitse ingabirano hagati y’abagabo n’abagore mu bihe vyo gukundana no mu bihe vyo gusezerana, igaragaza umuhango w’urukundo canke inyiyumvo yo gusezerana. Ni co gituma igiti c'umuberoshi kizwi kandi kw'izina rya "Jiangli", "Keli", "Heli", na "Licao", kandi ni ikimenyetso c'urukundo mu gihugu canje kuva kera na rindi.

Ivyo vyerekana ko peony ari igiterwa gihambaye cane co mw’itongo, gitanga inyungu nziza cane ku bijanye n’ubutaka n’ibidukikije mu mirima yihariye, mu gutunganya ibidukikije mu bisagara, mu bitegwa vyo mu bibindi, mu gucukura amashurwe, no mu bindi bikoresho vyo mw’itongo no mu mirima.

Igiti c'umukaraba naco ni icatsi c'ubuvuzi c'abashinwa, kivugwa muri "Shennong Bencao Jing" no muri "Shanghan Zabing Lun." Ubushakashatsi bwo muri iki gihe mu vy’imiti bwerekana ko igiti c’umukaraba kirimwo ibintu vyinshi vy’imiti, harimwo ivyitwa terpenes, glycosides, tanines, polysaccharides n’ibindi bita alkaloïdes, bikaba vyerekana ubushobozi bwo kurwanya imigera n’uguhagarika umutima. Ni vyiza kandi mu gutuma umuntu yibuka neza no gukingira umubiri, no kuvura indwara nk’ugutera umutima n’indwara y’umusonga. Ni co gituma ijambo rya kera "imana y'amashurwe" risobanura igiti c'umukaraba ryarashitseko gushika n'uyu musi, kandi ivyo birafise ishingiro.

Wohereze Itohoza